IX Podlaska Ukraińska Konferencja Naukowa "Etnos ukraiński Podlasia wobec wyzwań XXI wieku"

W dniach 14 - 15 listopada w Miejskiej Bibliotece Publicznej w Bielsku Podlaskim odbyła się IX Podlaska Ukraińska Konferencja Naukowa "Etnos ukraiński Podlasia wobec wyzwań XXI wieku". Zbiegła się z 20-leciem ustawy o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz o języku regionalnym. W trakcie konferencji odbyło się 7 sesji z udziałem ponad 30 badaczy z Polski, Ukrainy i Białorusi. Miała charakter interdyscyplinarny, z wieloma prezentacjami w trybie online na Facebooku i YouTube.

Konferencję otworzył dyrektor Podlaskiego Instytutu Naukowego dr Grzegorz Kuprianowicz. Wskazał m.in. na jej problematykę, zmierzającą do zachowania przez ludność ukraińską kultury i języka na Podlasiu.

W otwarciu konferencji uczestniczyli m.in.: Wiceminister Nauki i Szkolnictwa Wyższego Andrzej Szeptycki, doradca marszałka Sejmu RP ds. Mniejszości Narodowych i Etnicznych Ryszard Galla, Wicewojewoda Podlaski Michał Gąsowski, członkowie Komisji Wspólnej Rządu i Mniejszości Narodowych i Etnicznych oraz pełnomocnicy wojewodów ds. mniejszości narodowych i etnicznych, posłanka Barbara Okuła, zastępca burmistrza Bielska Iwona Kołos.

Centralnym tematem konferencji było funkcjonowanie etosu ukraińskiego Podlasia w pierwszym ćwierćwieczu XXI wieku. Jednym z poruszonych tematów był język ukraiński Podlasia - jego stan i próby redefinicji klasyfikacji językowej.

Debata o ustawie

Debatę "Mniejszości narodowe i etniczne w Polsce w 20-lecie ustawy o mniejszościach - co dalej" poprowadził dr Grzegorz Kuprianowicz, akcentując jej historyczną rolę i oczekiwania.

- Ustawa, która była wiele lat procedowana, przez 20 lat nie była nowelizowana, więc trzeba przystąpić do prac nad jej nowelizacją. Ona jest bardzo potrzebna środowiskom mniejszości, ponieważ stanowi dla nich taką małą konstytucję - mówił doradca Marszałka Sejmu RP ds. Mniejszości Narodowych i Etnicznych Ryszard Galla.

Z kolei podsekretarz stanu w Ministerstwie Nauki i Szkolnictwa Wyższego, przedstawiciel ministerstwa w Komisji Wspólnej Rządu i Mniejszości Narodowych i Etnicznych Andrzej Szeptycki wskazał na kluczowy instrument ochrony i wsparcia obywateli, którzy należą do grup mniejszościowych. Są rzeczy, które, jego zdaniem, wymagają zmian. To przede wszystkim kwestia finansowania. Większość projektów jest realizowanych w trybie rocznym, a to utrudnia długofalowe inicjatywy.

Wiele uwag i rozwiązań w debacie zaproponowali do zmian w ustawie Mariola Abkowicz, przedstawicielka mniejszości karaimskiej, pełnomocnik Wojewody Dolnośląskiego oraz Artur Konopacki, przedstawiciel mniejszości tatarskiej, pełnomocnik Wojewody Podlaskiego. Ten akt prawny stał się pierwszą w historii państwa polskiego odrębną ustawą, która kompleksowo reguluje prawa mniejszości narodowych w RP. Wymaga jednak, jak już wspomniano, nowelizacji.

Oddzielną sesję poświęcono problematyce bogatej ukraińskojęzycznej literaturze Podlasia. Ważnym elementem była prezentacja różnych inicjatyw życia społeczności ukraińskiej Podlasia w pierwszej ćwierci XXI wieku.

Książki Jerzego Plewy, prof. Hryhorija Arkuszyna i Jurija Hawryluka

Jerzy Plewa to autor artykułów o historii, języku i tradycjach wsi podlaskiej, czterech popularnonaukowych, bogato ilustrowanych książek o wsiach w gminie Czyże: "Kuraszewo - lata minione", "Lady, Leniewo, Podrzeczany - na bielskim hostinciu", "Kojły, Osówka, Szostakowo - tam, gdzie carowie bywali..." oraz "Czyże, Łuszcze - wsie królewskie", uczestnik konferencji i sympozjów, na których popularyzuje tę problematykę. Od wielu lat zapisuje przekazy ustne najstarszych mieszkańców, kolekcjonuje stare fotografie, przede wszystkim rodzinnej wsi Kuraszewo i miejscowości w gminie Czyże. Autor publikacji wraz z wójtem Gminy Czyże Jerzym Wasilukiem opowiedzieli o realizowanych projektach, wydanych książkach, etapach ich tworzenia:

- W czasach, kiedy na podlaskich wsiach nikt nie widział jeszcze telewizora, ani nawet nie mógł go sobie wyobrazić, kiedy nie było jeszcze radia, a książka lub gazeta była wielką rzadkością, najważniejszym źródłem wiedzy o świecie był ustny przekaz. W każdej wiejskiej społeczności istniała, mniej lub bardziej liczna, grupa mieszkańców, którzy z uwagą obserwowali otaczający ich świat i ludzi, a swoje spostrzeżenia w formie opowieści przekazywali współmieszkańcom. W rezultacie prawda przeplatała się z fikcją, a wspólną cechą było to, że oddawały one sposób myślenia i mentalność mieszkańców wsi.

Zaprezentowane zostały nowe publikacje, w tym "Słownik gwar ukraińskich Podlasia" prof. Hryhorija Arkuszyna oraz książka Jurija Hawryluka "Kraina horodyszcz i cyrylicy. Szkice z dziejów Podlaszan". Hawryluk to historyk, literat, publicysta, fotograf, aktywny uczestnik ruchu ukraińskiego odrodzenia narodowego na Podlasiu, autor publikacji o dziejach i kulturze Podlasia i innych regionów zamieszkanych przez Ukraińców, członek redakcji Ukraińskiego Pisma Podlasia "Nad Buhom i Narwoju", a od 2001 r. jego redaktor naczelny.

Rok 2025 jest rokiem jubileuszy 30-lecia ukraińskich pro-gramów telewizyjnych na Podlasiu oraz 30 lat działalności Ukraińskiego Zespołu Pieśni i Tańca "Ranok", prowadzonego przez Elżbietę Tomczuk. Dokonano też prezentacji wyników badań historii i kultury Podlasia i sąsiednich regionów.

W referatach przewijały się kwestie tożsamości kulturowej, czyli tego, na jakiej podstawie można definiować kogoś jako przedstawiciela społeczności polskiej, ukraińskiej, białoruskiej. Omawiano kwestie pochodzenia lokalnej gwary, lokalnych nazw i języka liturgicznego w cerkwiach, oraz języka używanego przez wiernych Cerkwi zamieszkujących nasze tereny.

Dr Kuprianowicz podkreślił, że mniejszość ukraińska w Polsce to nie są migranci, lecz ludzie pochodzący ze wschodnich regionów RP.

Życie ukraińskie na Podlasiu

Podczas konferencji wielu językoznawców podkreślało, że naukowe analizy gwar i dialektów używanych w południowej części województwa podlaskiego, a także na Lubelszczyźnie są odmianami języka ukraińskiego. Mówił o tym m.in. prof. Feliks Czyżewski. W wielu opracowaniach naukowych, a jeszcze w większej liczbie paranaukowych lub zupełnie nienaukowych, pojawiają się jednak pojęcia mowy po swojemu lub właśnie języka podlaskiego. Dyskutowano czym jest "język podlaski", a czym nie jest i do czego może prowadzić wprowadzanie takiego tworu. Andrzej Jekaterynczuk uważa, że taka niezbyt precyzyjna kategoria pojawia się nawet w spisie powszechnym jako alternatywa dla języka ukraińskiego czy białoruskiego. Choć, jak podkreśla, jest to kategoria bardzo nieprezycyjna, określona jako język podlaski, polsko - białorusko - ukraiński. Zauważył, że tworzenie takich kategorii na poziomie spisów, ale też w przestrzeni publicznej, sztucznie kreuje rzeczywistość i wpływa na poglądy oraz autoidentyfikację osób używających tego języka.

Pogłębioną analizę występujących na naszych terenach dialektów i "języka podlaskiego" przeprowadziła językoznawczyni Dorota Rembiszewska.

Mirosław Stepaniuk zauważył, że w jego szkolnych czasach młodzież była poddawana indoktrynacji i wymuszano na niej w szkole mówienie i autoidentyfikację z językiem białoruskim, pomimo że był on inny niż "swoja" mowa mieszkańców okolic Czyż. Jak określił, "język podlaski" jest kolejną formą manipulacji toż-samością i językiem mieszkańców tych terenów.

Maria Ryżyk uważa, że "język podlaski" jest zagrożeniem dla tożsamości podlaskich mniejszości narodowych. Nie można mówić, ani o odrębności języka podlaskiego, ani też o odrębności Podlasian, jako integralnego narodu.

Na przełomie października i listopada 1995 r. na ekranach telewizorów w naszym regionie można było zobaczyć pierwszy program mniejszości ukraińskiej. O ich historii opowiadał online ich producent i autor Jerzy Misiejuk. Swoje wystąpienie w głównej mierze poświecił zakonowi w Jabłecznej i kultowi św. Onufrego.

Dariusz Krasnodębski, archeolog, mówił o badaniach archeologicznych środkowego Bugu i Narwi. Wiele miejsca poświęcił wykopaliskom w Haćkach i Bielsku Podlaskim.

Wydarzenie wzbogaciła wystawa nt. 30-lecia zespołu "Ranok" oraz koncert Zespołu Śpiewaczego "Dobryna" z Białegostoku, prezentujące autentyczny folklor ukraiński z Podlasia i Ukrainy.

Konferencję zorganizował Podlaski Instytut Naukowy pod honorowym patronatem Burmistrza Miasta Bielsk Podlaski. Współorganizatorami byli Instytutu Slawistyki Polskiej Akademii Nauk, Komisja Polsko - Ukraińskich Związków Kulturowych Polskiej Akademii Nauk Oddział w Lublinie, Związek Ukraińców Podlasia i Miejska Biblioteka Publiczna w Bielsku Podlaskim. Konferencja odbyła się dzięki dotacji Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji Rzeczypospolitej Polskiej, współfinansowana była ze środków Województwa Podlaskiego oraz dzięki wsparciu osób prywatnych oraz burmistrza Bielska Podlaskiego, burmistrza Hajnówki, burmistrza Siemiatycz i wójta gminy Bielsk Podlaski.

Wśród patronów medialnych Nowy Kurier - Tygodnik Mieszkańców Podlasia.

Tadeusz Szereszewski, fot. TS